SÖNGVAR HARMS OG HLÁTURS

Viðburðurinn

Leiðarstef þessa finnsk/íslenska samstarfs er óður og lofgjörð til lífsins og flutt verður tónlist eftir íslensk og finnsk tónskáld frá síðustu 100 árum: Sibelius, Markus Fagerudd, Toivo Kula og Jón Nordal. Einnig verður Flautukonsert nr. 2 eftir Atla Heimi Sveinsson frumfluttur á Íslandi. Þrír einleikarar og einn söngvari koma fram á tónleikunum: Bryndís Halla Gylfadóttir, selló, Kolbeinn Bjarnason, flauta, Tatu Kantoma, harmónikka og Jorma Uotinen "chanson"-söngvari. Stjórnandi er Guðni Franzson.

„Gleðin í spilamennskunni var einstök, lífleg og mjög heillandi. Maður náði vart andanum í sprellifandi flutningnum og tónlistin hreif hlustandann með. Innlifunin var sterk og andríkið ómótstæðilega kraftmikið."  Katariina Jarvinen um tónleika Caput og Sinfóníuhljómsveitar Vaasaborgar í Vaasa í Finnlandi í apríl 2009.

Sinfóníuhljómsveit Vaasa borgar hefur haldið tónleika frá árinu 1930 þegar tónlistarfélag borgarinnar var stofnað og var fyrsti hljómsveitarstjóri hennar Alfred Holm. Það var þó ekki fyrr en árið 1974 sem hún var gerð að borgarsinfóníuhljómsveit þá undir stjórn Ralf Sjöbloms og var meðlimum hennar fjölgað við það tækifæri í 31. Meðal þeirra sem stýrt hafa sveitinni má nefna Ayis Ionnides, Pertti Pekkanen og Hannu Norjanen. Árið 2006 var Hannu Koivula ráðinn aðalhljómsveitarstjóri sveitarinnar. Auk reglulegra tónleika í Vaasa hefur hljómsveitin komið fram á mörgum hátíðum svo sem Tónlistarhátíðinni í Ilmajoki, LIeksa Brass Week, Korsholm tónlistarhátíðinni og Lohtaja Kirkjulistahátíðinni og farið í tónleikaferðir til Kýpur, Noregs, Svíþjóðar og Bandaríkjanna. Hljómsveitin hefur einnig átt farsælt samstarf með bæði hljómsveitum óperunnar og borgarleikhússins í Vaasa og halda þessar hljómsveitir reglulega tónleika saman. Sinfóníuhljómsveit Vaasa borgar hefur einnig haldið tónleika með Sinfóníuhljómsveitinni í Umeå, Pori Sinfóníettunni og Ostrobothnian kammersveitinni. Sinfóníuhljómsveit Vaasa borgar og Finlandia Jyväskylä Sinfónían hafa svo myndað saman hljómsveit til að leika í hljómsveitarstjórakeppni sem kennd er við Jorma Panula og haldin hefur í Vaasa í þrígang frá árinu 1999.

Fyrstu tónleikarCaput hópsins voru haldnir í Bústaðakirkju í maí 1987 í nafni “Nýja músíkhópsins.” Meðal flytjenda voru Kristinn Sigmundsson og Signý Sæmundsdóttir en ljóðskáldin Stefán Hörður Grímsson og Þorsteinn frá Hamri lásu þar einnig úr verkum sínum. Í september árið 1990 varð svo Caput til. Caput er latína og merkir höfuð. Caput getur skroppið saman, allt niður í einn einleikara, en líka þanið sig upp í 20 manna hóp. Allar götur hefur hópurinn sérhæft sig í flutningi nýrrar tónlistar og samtímatónlistar. Hann hefur frumflutt fjöldann allan af verkum íslenskra og erlendra tónskálda, farið í 23 tónleikaferðir og gefið út 15 geisladiska hjá útgáfufyrirtækjum í 5 löndum. Caput hefur aldrei markað sér neina stefnu aðra en þá að vinna með lifandi tónskáldum, að vera lifandi hópur sem vandar sig eins og hann getur. Á síðustu 20 árum hefur tónlistin opnast í allar áttir. Árið 1987 var að minnsta kosti hægt að gera tilraun til að skilgreina nýja tónlist sem eitthvað eitt afmarkað fyrirbæri. Nú við upphaf 21. aldarinnar eru töluð mörg hundruð fjarskyld tónlistartungumál. Hlutverk Caput er að þýða. Meðlimir hópsins trúa ennþá á hið dularfulla, milliliðalausa samband flytjandans og hlustandans á tónleikum, þegar hið óskiljanlega verður skiljanlegt. Nú þegar nákvæmlega 23 ár eru liðin frá fyrstu tónleikum hópsins stendur hann á krossgötum eins og alltaf og mun halda áfram án sérstakrar stefnu beina leið inn í framtíðina.

Caput og Sinfóníuhljómsveit Vaasa borgar sameinuðu krafta sína á tónleikum í Vaasa í apríl í fyrra þar sem flutt voru verk m.a. eftir Hauk Tómasson, Jón Nordal og Atla Heimi Sveinsson. Um þá tónleika sagði Katariina Jarvinen: „Gleðin í spilamennskunni var einstök, lífleg og mjög heillandi. Maður náði vart andanum í sprelllifandi flutningnum og tónlistin hreif hlustandann með. Innlifunin var sterk og andríkið ómótstæðilega kraftmikið“.

Listamenn

Guðni Franzson lauk einleikaraprófi á klarínettu og prófi frá tónfræðadeild Tónlistarskólans í Reykjavík árið 1984. Hann stundaði framhaldsnám í klarínettuleik í Hollandi hjá George Pieterson, Walter Boeykens og Harry Sparnaay, til þess hlaut hann m.a. styrki frá hollenska menntamálaráðuneytinu og hinum danska Léonie Sonning sjóði. Guðni hefur komið fram sem einleikari í mörgum löndum Evrópu, Brasilíu, Kanada, Japan og í fyrrum Sovétríkjum, hljóðritað fjölda geisladiska með nýrri og klassískri tónlist jafnframt því að leika og hljóðrita þjóðlega tónlist með Rússíbönum. Guðni var einn af stofnendum CAPUT árið 1987.

Samhliða hljóðfæraleiknum vinnur Guðni sem tónsmiður og stjórnandi. Hann hefur samið tónlist fyrir fjölda dansverka, leiksýninga, kammerverk, músík fyrir börn og tónverk fyrir framandi hljóðfæri. Hann hefur tekið virkan þátt í danssýningum með Pars Pro Toto og Íslenska dansflokknum og í leikhúsinu hefur hann m.a. leikið Títlu Bjarts í Sumarhúsum á fjölum Þjóðleikhússins auk margra annarra verkefna. Guðni stýrir gjarnan CAPUT á tónleikum og við hljóðritun auk þess að stjórna Sinfóníuhljómsveit Tónlistarskólanna og öðrum hljómsveitum. Haustið 2006 stjórnaði hann frumflutningi á nýrri óperu eftir Karólínu Eiríksdóttur, Skuggaleik, í Íslensku óperunni. Guðni starfrækir auk þess Tóney ásamt valinkunnum listamönnum en Tóney er nýr vettvangur fyrir tónlist og hreyfingu.

Bryndís Halla Gylfadóttir hóf sellónám sex ára gömul. Eftir nám í hinum ýmsu tónlistarskólum hérlendis og í Kanada tók við nám í Tónlistarskólanum í Reykjavík þar sem kennari hennar var Gunnar Kvaran. Útskrifaðist Bryndís Halla þaðan árið 1984 með einleikarapróf . Sama ár hóf Bryndís nám við New England Conservatory of Music í Boston. Voru kennarar hennar þar Colin Carr og Laurence Lesser. Bryndís hlaut bachelorgráðu frá þeim skóla árið 1987 og mastergráðu árið 1989. Árið 1990 tók Bryndís við stöðu leiðandi sellóleikara í Sinfóníuhljómsveit Íslands, stöðu sem hún gegnir enn.

Auk þess að leika með hljómsveitinni hefur Bryndís verið virk sem einleikari og kammermúsíkant bæði hérlendis og erlendis. Hún er meðlimur í Tríó Nordica, Caput og Tangósveit Oliviers Manoury. Bryndís hefur leikið inn á fjölda geisladiska, og spilað á hinum ýmsu tónlistarhátíðum á Íslandi jafnt sem víðar í Evrópu, í Asíu og vestan hafs. Hún hefur hlotið fjölda viðurkenninga fyrir leik sinn, meðal annars Tónvakaverðlaun Ríkisútvarpsins og Íslensku tónlistarverðlaunin í þrígang.

Tatu Kantomaa fæddist í Rovaniemi í norðurhluta Finnlands árið 1974 og hóf ungur nám í harmóníkuleik. Hann lék á fyrstu einleikstónleikum sínum ellefu ára gamall og fór ári síðar í langa tónleikaferð um Japan og Bandaríkin ásamt kennara sínum, Veikko Ahvenainen. Til Íslands flutti Tatu árið 1996 og hefur átt stóran þátt í að efla harmóníkuna í tónlistarnámi hér á landi, en hann tók m.a. þátt í því að semja opinbera námskrá Menntamálaráðuneytisins fyrir harmóníku og annast kennslu í harmóníkuleik við Tónlistarskóla Kópavogs.

Tónlistarferill Tatu Kantomaa spannar nú yfir aldarfjórðung. Á síðustu árum hefur Tatu verið fastur meðlimur í hljómsveitinni Rússíbönum og flutt samtímatónlist með CAPUT hópnum, en með þeim fyrrnefndu hefur hann leikið inn á fimm plötur. Sjálfur hefur Tatu gefið út þrjár sólóplötur, leikið á tæplega þrjátíu upptökum með öðrum listamönnum og leikið tónlist í ýmsum uppfærslum Þjóðleikhússins, Íslenska dansflokksins og víðar. Upp á síðkastið hefur hann leikið töluvert af tangótónlist á bandóneon, en það hljóðfæri er náskylt harmóníkunni. Þessu til viðbótar hefur Tatu komið fram með fjölmörgum úrvals tónlistarmönnum, hvort heldur er á Íslandi eða erlendis, þeirra á meðal eru Egill Ólafsson, Björgvin Halldórsson, Sigrún Hjálmtýsdóttir, Kolbeinn Ketilsson og margir fleiri.

Kolbeinn Bjarnason er fæddur í Reykjavík 1958. Hann las bókmenntir og heimspeki við Háskóla Íslands í nokkur ár, lauk burtfararprófi í flautuleik frá Tónlistarskólanum í Reykjavík vorið 1979 og stundaði framhaldsnám hjá Manuelu Wiesler í Grjótaþorpinu en einnig í Sviss og Bandaríkjunum. Kolbeinn hélt sína fyrstu sjálfstæðu tónleika í Félagsstofnun stúdenta vorið 1982. Fyrstu einleikstónleika á Listahátíð í Reykjavík hélt hann 1988. Kolbeinn hefur frumflutt einleiksverk fjölmargra íslenskra og erlendra tónskálda. Kolbeinn stofnaði Caput ásamt Guðna Franzsyni og hefur verið flautuleikari hópsins frá upphafi. Kolbeinn hefur haldið tónleika víða um lönd, flutt fyrirlestra um nútíma-flautuleik og setið í dómnefnum í flautukeppnum. Meðal hljómdiska Kolbeins er heildarsafn flaututónlistar Brians Ferneyhough, sem kom út hjá Bridge í New York árið 2002 og hefur hlotið einróma lof. Í desember á þessu ári mun koma út flutningur Kolbeins á flaututónlist Toshio Hosokawa hjá Naxos útgáfunni.

Jorma Uotinen hefur um langt skeið verið í fremstu röð finnskra danshöfunda og þótt víðar væri leitað. Á árunum 1970-1976 var hann fastráðinn dansari hjá finnska þjóðarballettinum og á árunum 1976-1980 var hann meðlimur í danshópi Parísaróperunnar „Groupe de reserche Theatrales“ undir stjórn Carolyn Carlson. Sem danshöfundur hefur hann samið fjölmörg verk fyrir finnska þjóðarballettinn en hann var listrænn stjórnandi hans á árunum 1992-2001. Hann hefur auk þess samið verk fyrir fjölmarga sjálfstætt starfandi danshópa í Finnlandi og í Evrópu, m.a. fyrir Konunglega danska ballettinn, Parísaróperuna, La Scala óperuna, Konunglega sænska ballettinn, Staatsoper Berlin og óperuna í Gautaborg og Íslenska dansflokkinn en þess má einnig geta að Uotinen var dansstjóri þegar stórvikri Jóns Leifs „Baldr“ var flutt árið 2000. Uotinen er margverðlaunaður listamaður og hefur hann m.a. hlotið Menningarverðlaunin í Helsinki árið 1989, Groupe de Huit d‘Or árið 1990, Prix d‘ Italie 1998, Suomi verðlaunin árið 2000 og var sæmdur frönsku orðunni Officer des Arts et lettres árið 2003.

Uotinen er fjölhæfur listamaður og hefur tekið að sér hlutverk sem leikari bæði á sviði og í kvikmyndum og á síðustu árum hefur hann vakið athygli sem kabarettsöngvari og tekið fyrir lög m.a. eftir Kurt Weill og lög sem Edith Piaf og Marlene Dietrich gerðu fræg á sínum tíma. Um list sína segir Uotinen: „Fyrir mér er listin eins lífið sjálft, söngur krafts og orku, en það er manneskjan sem skapar listina og því er hún afurð lífsins og form kraftsins sem felst í listinni eru þau sömu og í lífinu sjálfu“. „Listin verður til úr tilfinningum og rót tilfinninganna er skynjun. Skynjun er því líf listarinnar."

Petri Ikkelä útskrifaðist frá Síbelíusarakademíunni árið 1998 þar sem hann lagði stund á harmóníkuleik og þjóðlagatónlist. Árið 1981 sigraði hann í flokki yngri en 16 ára í Landskeppni harmóníkuleikara í Finnlandi og hlaut einnig fyrstu verðlaun í Þjóðlagakeppni ungra listamanna árið 1984. Hann hefur komið fram með hinum ýmsu hópum í Evrópu, Bandaríkjunum og Asíu bæði sem einleikari og meðlimur. Í dag starfar hann sem tónlistarmaður, kennari, útsetjari, tónskáld og stjórnandi. Hann leggur áherslu á léttari klassík og þjóðlagatónlist og markmið hans er að kanna möguleika hljóðfæris síns til hins ýtrasta. 

Efnisskrá

Jean Sibelius; þættir úr Pelleas og Melisande svítu ópus 46

Við kastalahliðið, nr. 1

Melisande og rokkurinn, nr. 6

Millispil, nr. 7

Dauði Melisande, nr. 8

Jón Nordal; Canto elegiaco fyrir selló og hljómsveit

Einleikari Bryndís Halla Gylfadóttir

Markus Fagerudd; "D'n'A" Konsert fyrir harmóníku og hljómsveit

Einleikari Tatu Kantomaa

Tatu Kantomaa; Red was the Arctic Sky

Hlé

Toivo Kuula; Maisema

Atli Heimir Sveinsson flautukonsert nr. 2

Einleikari Kolbeinn Bjarnason

Charles Dumont; Non, je ne Regrette rien

Kurt Weill; Youkali

Jari Hakkarainen/Itkonen; Tuulet Tyyntyneet

Útsetningar: Petri Ikkelä

Jorma Uotinen söngur og Petri Ikkelä harmóníka

Tónskáld

Jean Sibelius (1865-1957); Þrír þættir úr Pelleas og Melisande

Verk belgíska leikritahöfundarins Maurice Maeterlincs um elskendurna ógæfusömu "Pelleas og Melisande" sem hann samdi árið 1893 var vinsælt viðfangsefni tónskálda í byrjun síðustu aldar. M.a. var það sett upp í mars árið 1905 í sænska leikhúsinu í Helsinki og var Sibelius fenginn til að semja við það tónlist. Debussy hafði þá þremur árum áður samið fimm þátta óperu uppúr verki Maeterlincks og hafði sú ópera slegið rækilega í gegn. Sibelius samdi átta þætti fyrir leikritið sem undirstrikuðu andrúmsloft verksins og hafa þeir haldið velli sem hljómsveitarsvíta allar götur síðan. Söguþráðurinn verksins er í stuttu máli sá að Goulaud barnabarn Arkëls konungs af Allemonde finnur hina gullfallegu Melisande við læk inní skógi. Ekkert er vitað um hvaðan hún kemur eða hver hún er. Goulaud kvænist henni en Melisande verður ástfangin af bróður Goulauds, Pelleas, og ást hennar er endurgoldin. Goulaud gerist tortrygginn og lætur son sinn Yniold njósna um þau. Þegar Goulaud kemur að Pelleas og Melisande í faðmlögum drepur hann Pelleas í bræði og særir Melisande til ólífis.

Jón Nordal (1926); Canto elegiaco

Jón Nordal stundaði nám í Tónlistarskólanum í Reykjavík og lauk þaðan burtfararprófi í píanóleik 1943 og í tónsmíðum 1949. Framhaldsnám stundaði hann hjá W. Buckhard í tónlistarskólanum í Zürich 1949-51 og á árunum 1955-57 dvaldi hann við tónlistarnám í París og Róm. Jón starfaði lengi við Tónlistarskólann í Reykjavík fyrst sem kennari frá 1951 að undanteknum námsárunum í París og Róm og síðar sem skólastjóri á árunum 1959-1992. Frá árinu 1945 hefur Jón Nordal samið yfir þrjátíu stærri verk, konserta, hljómsveitarverk, leikhústónlist, kórverk, kammerverk og einleiksverk fyrir píanó og orgel. Árið 1966 samdi Jón Adagio fyrir flautu, hörpu, píanó og strengjasveit sem er lykilverk á tónsmíðaferli hans en hann hafði þá tekið sér nokkurra ára hlé frá tónsmíðum. Segja má að Jón hafi með þessu verki fundið sinn persónulega og íhugula stíl sem einkennt hefur verk hans allar götur síðan. Canto elegiaco fyrir selló og hljómsveit var samið fyrir Einar Vigfússon og frumflutt af honum og Sinfóníuhljómsveit Íslands þann 13. maí árið 1971 undir stjórn Bohdans Wodiczko. Um verkið sagði Jón við frumflutning þess:  „Undirtónninn í Canto Elegiaco er tregablandinn eins og nafnið bendir til. Verkið er skrifað fyrir einleiksselló og litla hljómsveit, strengi, nokkra tréblásara, píanó og ásláttarhljóðfæri. Formið er þrískipt og er mestur stígandi í miðhlutanum, sem er að verulegu leyti skrifaður fyrir hljómsveitin eina. Einföld laglína með fallandi skrefum myndar ramma um verkið og er að síðustu leikið af einleikssellóinu og djúpum strengjum á móti flöktandi mótrödd flautunnar“.

Markus Fagerudd (1961); Konsert fyrir harmóníku og hljómsveit

Finnska tónskáldið Markus Fagerudd stundaði tónlistarnám við Sibeliusarakademíuna á árunum 1982-1988 og síðar nám í tónsmíðum og hljómfræði við sama skóla þaðan sem hann lauk mastersprófi árið 1995. Fagerudd hefur samið um tuttugu hljóðfæraverk og söngverk en á árunum 1981-1998 samdi hann einnig mikið af leikhústónlist fyrir hin ýmsu leikhús í Finnlandi líkt og KOM-leikhúsið, Borgarleikhúsið í Helsinki og finnska þjóðleikhúsið auk kvikmyndatónlistar og tónlist fyrir sjónvarp og útvarpsleikhús. Samhliða tónsmíðunum vann hann sem tónlistarstjóri KOM-leikhússins á árunum 1983-1990 og var gestastjórnandi við finnska þjóðleikhúsið á árunum 1989-1991. Fagerudd er nú staðartónskáld Sinfóníuhljómsveitar Vaasa borgar. Um konsertinn fyrir harmóniku og hljómsveit sem var saminn árið 2007 segir Fagerudd: „Ég samdi konsertinn með R&B tónlistarrætur mínar í huga og þaðan kemur titillinn D'n'A. Ég hefði viljað semja svona tónlist fyrir 20 árum en hafði þá ekki getu til. Konsertinn var pantaður af Veli Kujala en hann er sá eini sem hefur leikið hann hingað til. Það er því tilhlökkunarefni að heyra nýja túlkun á honum. Við eigum öll okkar sögu, öll okkar einstöku D'n'A en verkið minnir mig á hvers vegna ég sem tónlist“.

Toivo Kuula (1883 – 1918); Maisema

Toivo Kuula var fæddur í Vaasa á tímum þegar Finnland var undir rússneskum yfirráðum. Kuula lagði stund á fiðlunám og tónsmíðar við tónlistarskólann í Helsinki (nú Sibelíusarakademían) og frekara tónsmíðanám í Bologna, Leipzig og París og á árunum 1911-1912 í Berlín. Samhliða námi starfaði hann sem tónlistarkennari og hljómsveitarstjóri. Árið 1912 var hann ráðinn aðstoðarstjórnandi Þjóðarhljómsveitarinnar í Finnlandi og á árunum 1916-1918 gegndi hann sömu stöðu við Borgarhljómsveitina í Helskini. Þekktastur er Kuula fyrir sönglög sín og kórverk sem og hinar tvær hljómsveitarsvítur ópus 9 frá árinu 1909 og ópus 20 frá 1913 sem hann kenndi við hérað sitt Ostrobothnian. Fyrri svítan er í 5 þáttum og er Maisema eða landslag fyrsti þáttur hennar. Maisema má segja að sé nokkuð dæmigert verk fyrir Kuula. Þar gætir sterkra áhrifa frá verkum Sibeliusar og er hér á ferðinni litrík landslagsmynd í rómantískum anda með eilítið melankólískum undirtóni. Kuula lést þegar hann varð fyrir skoti í kjölfar finnska borgarastríðsins árið 1918 og varð hann samstundis að tragískri hetju finnskrar rómantískrar tónlistar.

Atla Heimi Sveinsson (1938); Flautukonsert nr. 2

Atli Heimir Sveinsson stundaði nám í píanóleik við Tónlistarskólann í Reykjavík hjá Rögnvaldi Sigurjónssyni. Síðan nam hann tónsmíðar, hljómsveitarstjórn og píanóleik við Ríkistónlistarháskólann í Köln. Þaðan lauk hann prófi í tónsmíðum og tónfræði árið 1963. Meðal kennara hans voru Gunter Raphael, Rudolf Petzold og Bernd Alois Zimmermann. Hann stundaði framhaldsnám hjá Karlheinz Stockhausen og nam raftónlist í Hollandi hjá Gottfried Michael Koenig. Atli hefur samið fjölda verka af ýmsum gerðum sem flutt hafa verið víða um heim. Þar má nefna óperur, balletta, sinfóníur, kammerverk og söngverk auk fjölmargra einleikskonserta. Atli Heimir hlaut Tónskáldaverðlaun Norðurlandaráðs árið 1976 fyrir flautukonsert sinn nr. 1 sem saminn var fyrir Robert Aitkin árið 1973. Annar flautukonsertinn var frumfluttur á síðasta ári af Kolbeini Bjarnasyni, Caput og Sinfóníuhljómsveit Vaasa borgar í Vaasa í apríl á síðasta ári. Um verk sitt segir tónskáldið: „Annar flautukonsertinn var saminn fyrir Kolbein Bjarnason árið 2008. Hann er í einum þætti sem skiptist í nokkra hluta. Hann hefst þar sem fyrri flautukonsertinn endar; einhversstaðar í eilífðinni en fljótlega hefst kafli þar sem hljómsveitarflauturnar leika brotna hljóma ásamt einleikaranum - einskonar fjögurra radda flauta. Miðhlutinn er byggður á mjög einfaldri laglínu sem myndar andstæðu við aðra virtúósíkskari hluta konsertsins. Endirinn er hávaðasamur og hápunkturinn dramatískur og katótískur sem endurspeglar umhverfi okkar, bæði pólitískt og andlegt“.